Dünyada Yenilenebilir Enerji Teşvikleri

Elektrik üretimi için yenilenebilir enerji kaynaklarının desteklenmesi politikalarının tamamında bulunması mutlaka gereken iki asgari özellik şunlardır:·

• Elektrik şebekesine girişi
• Yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımın kara geçmesini sağlayacak bir ödeme sistemi

Bu iki özellik yenilenebilir enerji teşvik desteklerinin (devlet hibelerinin) en önemli iki bileşenidir. Birisi olmadan diğer rüzgar ve güneş enerjisi gibi sistemlerin hibe ve diğer desteklerle gelişmesini sağlanamaz. AB’de uygulanan şebekeye satış ve ABD’de yaygın olan yenilenebilir kaynaklardan üretilen elektriği satın alma zorunluluklarının başarısı bu iki şartın uygulanmasıyla yakalanmıştır.

Örneğin ABD’de PURPA (1978’de uygulanmaya başlanan Elektrik Şebekesi Yönetmeliği) üreticilerin elektrik şebekesine girişlerini kolaylaştırırken gelişmekte olan üretim tesislerine karşı negatif ayrımcılığı önlemekteydi. PURPA’nın uygulandığı zamanlarda ABD’de karlı vergi indirimleri uygulanmaktaydı. Fakat bütün bu avantajlara rağmen serbest üreticiler yeterince gelişemedi ve köklü elektrik üreticilerine karşı başarıyla rekabet edecek yeterliliğe ulaşamadılar.

Yenilenebilir enerji sistemlerinin asıl gelişimi Kaliforniya Federal yönetiminin eyaletin özel sektöre ait elektrik şebeke şirketlerini rüzgar çiftlikleriyle standartlaşmış kontratlar yapmaya zorlamasıyla başlar. Dört no.lu Standart olarak bilinen sözleşmeyle uygulanan tarifeler rüzgar enerjisi yatırımlarının patlamasına yol açmıştır.

Almanya’da 1991 yılında uygulanmaya başlanan yenilenebilir enerji kaynakları teşvik yasası StrEG de iki önemli özelliği yani şebekeye giriş ve fiyatlandırmayı bünyesinde barındırıyordu. Şebekeyi besleme (feed-in) bu yasayla literatüre girdi. Bu yüzden bu yasa ve ardılları “şebekeyi besleme yasaları” olarak anıldı. StrEG ayrıca yenilenebilir enerji kaynaklarından elde edilen elektriğin birim fiyatını da belirledi.

Almanya’nın diğer önemli yenilenebilir enerji kaynakları teşvik yasası Erneuerbare Energien Gesetz (EEG 2000 – 2004) daha hemen giriş bölümünde yasanın amacının sadece şebekeye girişi sağlamak değil aynı zamanda şebekeye girişi teşvik etmek olduğunu belirtir. Alman EEG yasası resmi olarak elektrik enerjisi üretiminde “yenilenebilir enerji kaynaklarına öncelik belgesi” olarak bilinir. EEG ya da Yenilenebilir Enerji Kaynakları Yasası yenilenebilir enerji sistemlerinden üretilen elektriğin fiyatlandırılması ile ilgili maddelerle devam eder.

İngiliz Yenilenebilir Enerji Yasası da şebekeye girişi serbest hale getirir ve rüzgar ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından elde edilen elektriği fiyatlandırır. Ayrıca sertifika alış verişine izin vererek yenilenebilir enerji kaynaklarından üretilen elektriğin toptan ticaretine olanak sağlar.

Şebekeye girişin her katılımcı için eşit şartlarda olması, bürokratik işlemlerin maliyetli ve zahmetli olmaması ve fiyatlandırmanın yeterli sayıda yatırımcıyı cezp etmeye yetecek oranlarda olması elektrik şebekesine erişim serbestisi ve fiyatlandırma unsurlarının uygulanmasını kolaylaştırıcı etmenlerdir.

Destek tarifelerinden ve parasal hibelerden elde edilen kazançlar yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımın maliyetini yeterli bir kar marjı doğuracak kadar geçmelidir. Aksi taktirde yatırımcı sayısı kısıtlı kalacağı için teşvik mekanizmasının sağlayacağı gelişme yeterli olmayacaktır.

Yenilenebilir enerjiden elektrik üreten sistemler sermaye yoğun oldukları için yatırımların geri dönmesi ve kara geçilmesi için uzun zaman geçmesi gerekir. Bu yüzden yenilenebilir enerji teşvik mekanizmalarının şu unsurları içermesi gerekmektedir:

• Yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik enerjisi üretimine politik ve siyasi bir istek
• Yenilenebilir enerji kaynakları için bedel ödeme niyeti
• Yatırımların kazanç sağlaması için politika istikrarı

Yenilenebilir enerji kaynakları ulusal destek politikalarında deneyimli Worldwatch Enstitüsü uzmanı Janet Sawin’e göre başarılı bir teşvik mekanizmasının şu özelliklere sahip olmasını gerekir:

• Öngörülebilir, uzun dönemli ve tutarlı bir kamusal kararlılık: Bu özellikler piyasada açıklığın sağlanması, yeni yatırımcıların sektöre girmesi ve sanayinin ve piyasaların kalite standartlarına ulaşması için zaman kazandırması bakımından önemlidir.
• Uygunluk: Doğru tipte desteklere ihtiyaç vardır. Politikalar amaçlarla uyumlu olmalıdır ve kaynak potansiyellerine, lokasyona, teknolojine tipine ve zamanlamaya göre değişim gösterebilmelidir. Desteğinin seviyesinin ne çok yüksek ne de düşük olmaması gerekir.
• Esneklik: Şartlardaki değişimlere göre düzenli ve önceden planlanmış bir şekilde politikalarda ince ayarlamalar yapılabilmelidir. Yönetimler teşvik mekanizmasının uygulanmasında ortaya çıkan engelleri belirleyebilmeli ve hemen önlem alabilmelidirler. Yenilenebilir enerji teşvikleri ayrıca üretici yatırımcıların devletlerin getirdiği zorunluluklara kolaylıkla uymasını sağlayacak esneklikte olmalıdır.
• Güvenilir ve uygulanabilir: Eğer yenilenebilir enerji kaynakları teşvik politikaları bu özelliklere sahip değilse riayet edilmeleri için istek de az olacaktır.
• Açık ve basit: Politikaların anlaşılması, uygulanması ve riayet edilmesi kolay olmalıdır. İzin ve yasal prosedürler mümkün olduğu kadar yalın ve açık olmalıdır.
• Şeffaflık: Enerji tedarikçileri ve tüketicileri için şeffaflık suiistimallerin önlenmesi açısından önemlidir. Şeffaflık güvenilirliği arttırır ve politikalara bağlılığı yükseltir.

Miktar bir kere politik olarak belirlendikten sonra, piyasanın fiyatı belirleme yöntemlerine göre kota mekanizması alt kategorilere ayrılabilir. Yenilebilir Yükümlülük sistemlerinde ya da Yenilebilir Portföy Standartlarında üretim için ödenen miktar kısmi olarak yeşil sertifika ticaret sistemi tarafından belirlenebilir. İhale sistemlerinde ise kazanan tekliflerin önerdiği seviyeler fiyatı belirler.

Fiyat sistemleri daha doğrusu bir deyişle minimim fiyat sistemleri (Minimum Price Systems – Mps) yenilenebilir enerji kaynakları tarafından üretilen elektriğe ödenecek fiyatın ya da tarifenin belirlenmesine ya da fiyat ve tarifelerin teknolojiye ve bölgelere göre farklılık göstermesine göre alt sınıflara ayrılabilir. İspanya’da olduğu gibi bazı sistemler perakende elektrik satış fiyatının belirli bir yüzdesini temel alılar. Ortaya çıkan tarife, perakende fiyatın altında olacaktır. Örneğin; İspanya rüzgar enerjisinden üretilen birim elektrik için %90 oranını baz alınır ya da perakende satış fiyatından daha yukarda olacaktır. Yine İspanya’da Solar PV elektriğin birim satış fiyatı perakende tarifesinin %575 olarak hesaplamaktadır. Diğer yenilenebilir enerji teşvik şemalarında Almanya ve Fransa’da olduğu gibi sabit bir fiyat uygulanmaktadır. Çünkü bu sistemler ödenecek fiyatı ve tarifeyi direkt olarak belirlenmektedirler. O yüzden bu mekanizmalara Yenilebilir Enerji Tarifleri denmektedir.

Net Ölçümleme (Net Metering Sistemi)

Net ölçümleme hem Kota Sistemi hem de Yenilebilir Tarifelerinden unsurlar içeren özel bir yenilenebilir enerji teşvik mekanizmasıdır. Net ölçümleme sisteminde sayacın müşteri tarafından girişe izin verilir. Ayrıca yenilenebilir enerji üreticinin teknolojisi fiyatlandırma yöntemini de belirler.

Net ölçümleme metodunda, yenilebilir enerji sistemi tarafından üretilen elektrik enerjisinin fazlası (sayacın müşteri tarafından tüketilmeyen kısmı) şebekeye verilir ve fatura edilir. Eğer sayacın müşteri tarafındaki tüketim, yenilebilir enerji sisteminin ürettiğinden fazlaysa açık şebekeden çekilen elektrikle kapatılır. Şebekeye verilen elektriğin fiyatı şebekeden alınan elektriğin fiyatına eşittir.

Dünyada uygulanan yenilebilir enerji teşvik programlarının bir çocuğunda program toplam üst sınırı ve proje bazında sınırlar gibi limitler bulunmaktadır. Program üst sınırları birkaç MW gibi küçük miktarlardır. Aynı şekilde proje üst sınırları da küçük kapasite rakamlarıdır. Mesela ABD ‘de uygulanan birçok yenilebilir enerji programı rüzgar enerji sistemlerini 10KW ile sınırlamıştır.Bazılarında bu rakam 50KW seviyesine kadar çıkmaktadır. Kanada Prens Edwork Adasında olduğu gibi bazı teşvik sistemlerinde 100KW üst limit uygulanmaktadır. Ontario gibi bazı bölgelerde 500KW, Kaliforniya’da da 1MW proje üst sınırları mevcuttur.

Birçok net ölçümleme yenilebilir enerji teşvik sisteminde müşterinin toplam yıllık tüketimi kadar yenilenebilir enerji üretimine ödeme yapılmaktadır, yani mahsuplaşılmaktadır. Yıllık tüketimin üzerinde yapılan üretim için bir ödeme yapılmamaktadır. Diğer bir deyişle tüketici tükettiğinden fazla üretim yaparsa bunu şebekeye bedavaya vermektedir.

Net ölçümlemede, adından da anlaşılabildiği gibi bütün yenilebilir enerji teknolojileri eşit miktarda fiyatlandırır. Fakat en çok rüzgar enerjisi sitemleri için uygulanmaktadır. Yani bütün yenilenebilir enerji teknolojileri aynı seviyede perakende satış fiyatından değerlendirilmektedir.

Bazı yenilebilir enerji teşvik programlarının sadece adı ”net ölçümlemedir” . Farklı oranların eklenmesiyle ya da şebekeye verilen birim elektrik enerjisi tarifesinin bazı kesintilere uğramasıyla gerçekte “net ölçümleme” yapılmamış olur. Bazı teşvik mekanizmalarında ise net ölçümlemeye konu olan oran toptan satış fiyatıdır, perakende tüketicilerin tabi oldukları tarife değildir.

Net ölçümleme yenilebilir teşvik mekanizması yaygın olarak Kuzey Amerika kıtasında uygulanmaktadır. Avrupa Kıtasında yaygın bir uygulama sahası bulunamamıştır.